Ο θάνατος ενός προσώπου αποτελεί μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο για την οικογένεια. Παράλληλα, όμως, ενεργοποιούνται συγκεκριμένες φορολογικές και διοικητικές διαδικασίες απέναντι στη Φορολογική Διοίκηση, οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν εγκαίρως και με προσοχή.
Η σωστή ενημέρωση της Εφορίας και η τήρηση των προβλεπόμενων διαδικασιών είναι σημαντική, καθώς ενδέχεται να προκύψουν φορολογικές υποχρεώσεις, πρόστιμα ή μεταφορά εκκρεμοτήτων στους νόμιμους κληρονόμους.
Στον οδηγό που ακολουθεί παρουσιάζονται συνοπτικά τα βασικά βήματα που πρέπει να γνωρίζουν οι συγγενείς ή οι κληρονόμοι, προκειμένου να διαχειριστούν σωστά τις φορολογικές υποχρεώσεις που προκύπτουν μετά τον θάνατο ενός φορολογουμένου.
Δήλωση Θανάτου στην Εφορία
Η ληξιαρχική πράξη θανάτου διαβιβάζεται ηλεκτρονικά από το Ληξιαρχείο προς την Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων, ώστε να ενημερωθεί το φορολογικό μητρώο του αποβιώσαντος. Ωστόσο, συνιστάται στους συγγενείς ή στους κληρονόμους να επιβεβαιώσουν, μετά από εύλογο χρονικό διάστημα, ότι η μεταβολή έχει καταχωρηθεί σωστά στο φορολογικό μητρώο του προσώπου.
Η κατάσταση του φορολογουμένου μπορεί να επιβεβαιωθεί από το Μητρώο Φορολογουμένου της ΑΑΔΕ, από όπου εκδίδεται η σχετική βεβαίωση μητρώου φυσικού προσώπου (αποδεικτικό ΑΦΜ). Σε αρκετές περιπτώσεις η επιβεβαίωση μπορεί να γίνει και μέσω της εφαρμογής Ε9, καθώς όταν έχει καταχωρηθεί ο θάνατος στο φορολογικό μητρώο, η συγκεκριμένη εφαρμογή απενεργοποιείται για τον αποβιώσαντα φορολογούμενο.
Έλεγχος Οφειλών Πριν από Αποδοχή Κληρονομιάς
Πριν από οποιαδήποτε αποδοχή κληρονομιάς, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ελεγχθούν τυχόν εκκρεμότητες. Ο έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει οφειλές προς την Εφορία, τυχόν ρυθμίσεις οφειλών που βρίσκονται σε ισχύ, οφειλές προς τον ΕΦΚΑ ή το ΚΕΑΟ, καθώς και τραπεζικά δάνεια ή λοιπές υποχρεώσεις του θανόντος.
Εφόσον υπάρχουν σημαντικά χρέη, πρέπει να εξεταστεί σοβαρά το ενδεχόμενο αποποίησης κληρονομιάς. Σύμφωνα με το άρθρο 1847 του Αστικού Κώδικα, η αποποίηση γίνεται εντός αποκλειστικής προθεσμίας τεσσάρων (4) μηνών από τότε που ο κληρονόμος έλαβε γνώση της επαγωγής και του λόγου της, δηλαδή συνήθως από τον θάνατο ή από τη δημοσίευση της διαθήκης. Η προθεσμία αυτή επεκτείνεται σε ένα (1) έτος όταν ο θανών είχε την τελευταία κατοικία του στο εξωτερικό ή όταν ο κληρονόμος έλαβε γνώση της επαγωγής ενώ διέμενε στο εξωτερικό. Αν η προθεσμία παρέλθει άπρακτη, τεκμαίρεται ότι η κληρονομιά έχει γίνει αποδεκτή.
Δήλωση Κληρονόμων στην Εφορία
Μετά την καταχώριση του θανάτου στο φορολογικό μητρώο, είναι απαραίτητο να δηλωθούν στην Εφορία τα πρόσωπα που αποτελούν τους νόμιμους κληρονόμους του αποβιώσαντος. Η ενημέρωση αυτή πραγματοποιείται ηλεκτρονικά μέσω της υποβολής ψηφιακού αιτήματος στην πλατφόρμα myAADE.
Για την ολοκλήρωση της διαδικασίας απαιτείται η προσκόμιση συγκεκριμένων δικαιολογητικών, τα οποία τεκμηριώνουν τη συγγενική σχέση και την κληρονομική διαδοχή. Τα βασικά δικαιολογητικά που συνήθως ζητούνται είναι η ληξιαρχική πράξη θανάτου, το πιστοποιητικό περί μη δημοσίευσης διαθήκης ή αντίγραφο δημοσιευμένης διαθήκης εφόσον υπάρχει, το πιστοποιητικό πλησιέστερων συγγενών, καθώς και τα στοιχεία ταυτότητας και ΑΦΜ των κληρονόμων.
Η διαδικασία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μέσω της δήλωσης των κληρονόμων η φορολογική διοίκηση ενημερώνεται για τα πρόσωπα που υπεισέρχονται στα φορολογικά δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του αποβιώσαντος, όπως για παράδειγμα την υποβολή φορολογικών δηλώσεων ή τη ρύθμιση τυχόν οφειλών.
Δήλωση Ε9 Ακινήτων από τους Κληρονόμους
Σε περίπτωση που ο αποβιώσας διέθετε ακίνητη περιουσία, οι κληρονόμοι υποχρεούνται να υποβάλουν δήλωση στοιχείων ακινήτων (Ε9) στην Εφορία. Η υποχρέωση αυτή προκύπτει ανεξάρτητα από το αν έχει ολοκληρωθεί συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής κληρονομιάς και είναι απαραίτητη ώστε να καταχωριστεί η μεταβολή της ακίνητης περιουσίας στο φορολογικό μητρώο και να αποτυπωθούν τα δικαιώματα των κληρονόμων επί των ακινήτων.
Η προθεσμία υποβολής της δήλωσης Ε9 σε περίπτωση κληρονομιάς δεν είναι σταθερή, αλλά συνδέεται με τη λήξη της προθεσμίας αποποίησης. Η δήλωση πρέπει να υποβληθεί μέχρι την τελευταία εργάσιμη ημέρα του επόμενου μήνα από τη λήξη της τετράμηνης προθεσμίας αποποίησης. Αναλυτικά παραδείγματα υπολογισμού της προθεσμίας, καθώς και οι ειδικές περιπτώσεις εκ διαθήκης ή εξ αδιαθέτου διαδοχής, παρουσιάζονται στον οδηγό δήλωση Ε9, ποιοι έχουν υποχρέωση και προθεσμία υποβολής.
Τα ακίνητα δηλώνονται από τους κληρονόμους με τα ποσοστά που τους αναλογούν, σύμφωνα με τις διατάξεις της διαθήκης, εφόσον υπάρχει, ή τους κανόνες της εξ αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής, όταν δεν υπάρχει διαθήκη.
Υποβολή Δήλωσης Εισοδήματος του Θανόντος από τους Κληρονόμους
Για το φορολογικό έτος μέσα στο οποίο επήλθε ο θάνατος, υποβάλλεται η τελευταία δήλωση φορολογίας εισοδήματος (Ε1) του αποβιώσαντος. Η δήλωση αυτή υποβάλλεται από τους κληρονόμους το επόμενο έτος, στο πλαίσιο της κανονικής περιόδου υποβολής των φορολογικών δηλώσεων, και είναι απαραίτητη για την οριστική εκκαθάριση των φορολογικών υποχρεώσεων του θανόντος για το συγκεκριμένο φορολογικό έτος.
Σε περίπτωση που από την εκκαθάριση της δήλωσης προκύψει οφειλή φόρου, αυτή μεταφέρεται στους κληρονόμους σύμφωνα με τα ποσοστά κληρονομικής διαδοχής ή διαθήκης. Αντίστοιχα, σε περίπτωση επιστροφής φόρου, το ποσό καταβάλλεται στους κληρονόμους, με συγκεκριμένη διαδικασία μέσω της εφαρμογής «Τα Αιτήματά μου» της ΑΑΔΕ, σύμφωνα με τα ίδια ποσοστά κληρονομικής διαδοχής ή διαθήκης.
Νομική βάση: Άρθρα 1847 επ. Αστικού Κώδικα (αποποίηση κληρονομιάς), εγκύκλιος Ε.2059/2024 ΑΑΔΕ (προθεσμίες αποποίησης), εγκύκλιος Ε.2060/2022 ΑΑΔΕ (προθεσμίες υποβολής Ε9 σε περίπτωση κληρονομικής διαδοχής).
