Η ίδρυση Ομόρρυθμης Εταιρείας (Ο.Ε.) συνεπάγεται για τους εταίρους μία από τις αυστηρότερες μορφές προσωπικής ευθύνης που προβλέπει το ελληνικό δίκαιο. Το θέμα αφορά κάθε φυσικό πρόσωπο που εξετάζει τη συμμετοχή του σε Ο.Ε., ανεξάρτητα από το ποσοστό συμμετοχής ή τον ρόλο του στη διαχείριση, καθώς η ευθύνη αυτή δεν συνδέεται με το ύψος της εισφοράς, αλλά με την ίδια την ιδιότητα του ομόρρυθμου εταίρου.
Στο παρόν άρθρο παρουσιάζονται αναλυτικά οι διατάξεις του ν. 4072/2012 που θεμελιώνουν την ευθύνη των ομόρρυθμων εταίρων και του διαχειριστή, καθώς και πρόσφατη διοικητική νομολογία που διευκρινίζει την εφαρμογή τους στην πράξη.
Νομική Θεμελίωση: Απεριόριστη και Εις Ολόκληρον Ευθύνη των Ομόρρυθμων Εταίρων
Σύμφωνα με το άρθρο 249 παρ. 1 του ν. 4072/2012, ομόρρυθμη είναι η εταιρεία με νομική προσωπικότητα που επιδιώκει εμπορικό σκοπό και για τα χρέη της οποίας ευθύνονται παράλληλα όλοι οι εταίροι απεριόριστα και εις ολόκληρον.
Η ευθύνη αυτή είναι απεριόριστη, δηλαδή δεν περιορίζεται στο ύψος της εισφοράς ή του ποσοστού συμμετοχής του εταίρου, αλλά εκτείνεται σε ολόκληρη την ατομική του περιουσία. Είναι επίσης εις ολόκληρον, που σημαίνει ότι κάθε δανειστής της εταιρείας μπορεί να απαιτήσει το σύνολο της οφειλής από οποιονδήποτε εταίρο, χωρίς να χρειάζεται να στραφεί αναλογικά κατά όλων ή να εξαντλήσει πρώτα την εταιρική περιουσία.
Η Ιδιότητα του Διαχειριστή Δεν Αποτελεί Προϋπόθεση της Ευθύνης
Το άρθρο 258 παρ. 2 του ν. 4072/2012 ορίζει ότι ο εταίρος που ενάγεται για εκπλήρωση εταιρικής υποχρέωσης μπορεί να προβάλλει μόνο ενστάσεις που θα μπορούσαν να προβληθούν από την ίδια την εταιρεία, όχι προσωπικές ενστάσεις που δεν αφορούν την οφειλή.
Η Διεύθυνση Επίλυσης Διαφορών, με την απόφαση 1685/2024, έκρινε ρητά ότι ο νόμος δεν διακρίνει μεταξύ ομόρρυθμων εταίρων που ασκούν καθήκοντα διαχείρισης και απλών ομόρρυθμων εταίρων, αλλά θεμελιώνει την ευθύνη στην ύπαρξη της ιδιότητας του ομόρρυθμου μέλους. Στην υπόθεση που εξετάστηκε, απορρίφθηκε ο ισχυρισμός εταίρου ότι δεν έφερε ευθύνη επειδή δεν διετέλεσε ποτέ πραγματικός διαχειριστής της εταιρείας.
Διάκριση Εξουσίας Διαχείρισης και Ευθύνης Έναντι Τρίτων
Το άρθρο 254 του ν. 4072/2012 ρυθμίζει το δικαίωμα διαχείρισης, το οποίο είναι νομικά διακριτό από την ευθύνη του άρθρου 249. Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζονται οι βασικές προβλέψεις του άρθρου 254.
| Παράγραφος | Τι Ορίζει |
|---|---|
| Άρθρο 254 § 1 | Δικαίωμα και υποχρέωση διαχείρισης έχουν όλοι οι εταίροι, εκτός αν ορίζεται διαφορετικά στην εταιρική σύμβαση (καταστατικό) |
| Άρθρο 254 § 2 | Αν η διαχείριση ασκείται από περισσότερους εταίρους, κάθε διαχειριστής μπορεί να ενεργεί μόνος, εκτός αν άλλος διαχειριστής εναντιωθεί πριν από την εκτέλεση της πράξης |
| Άρθρο 254 § 3 | Η εξουσία διαχείρισης καλύπτει τις πράξεις συνήθους διοίκησης· για πράξεις εκτός συνήθους διοίκησης απαιτείται η συναίνεση όλων των εταίρων |
| Άρθρο 254 § 4 | Ο διαχειριστής έχει υποχρέωση πληροφόρησης και λογοδοσίας προς τους λοιπούς εταίρους |
Η διάκριση αυτή έχει πρακτική σημασία: η ιδιότητα του διαχειριστή αφορά την εσωτερική οργάνωση και λειτουργία της εταιρείας, ενώ η ευθύνη του άρθρου 249 αφορά τη σχέση του εταίρου με τους τρίτους δανειστές και δεν επηρεάζεται από το αν ο εταίρος είχε ή όχι δικαίωμα διαχείρισης.
Ειδικό Καθεστώς Ευθύνης για Οφειλές προς το Δημόσιο
Για τις φορολογικές οφειλές της εταιρείας, η ΔΕΔ 1685/2024 διευκρίνισε ότι η αλληλέγγυα ευθύνη του ομόρρυθμου εταίρου στηρίζεται αυτοτελώς στις διατάξεις που διέπουν τη λειτουργία της ομόρρυθμης εταιρείας, δηλαδή στα άρθρα 249 και επόμενα του ν. 4072/2012, και όχι στη γενικότερη διάταξη του άρθρου 50 του Κώδικα Φορολογικής Διαδικασίας. Η τελευταία, που αφορά την αλληλέγγυα ευθύνη διοικούντων νομικών προσώπων, εφαρμόζεται στις προσωπικές εταιρείες μόνο επικουρικά, ενόψει της ειδικότερης νομοθεσίας που ήδη διέπει τη λειτουργία τους.
Το ίδιο επιβεβαιώνεται και από την Ε.2173/2020 εγκύκλιο του Διοικητή της ΑΑΔΕ, σύμφωνα με την οποία, ως προς την ευθύνη των ομόρρυθμων εταίρων ομόρρυθμων ή ετερόρρυθμων εταιρειών, έχουν εφαρμογή οι διατάξεις των άρθρων 249 και επόμενων του ν. 4072/2012, οι οποίες προβλέπουν απεριόριστη και εις ολόκληρον ευθύνη ως προς κάθε πιστωτή, επομένως και ως προς το Δημόσιο.
Αναγκαστικός Χαρακτήρας της Ευθύνης: Όρια Καταστατικής Ρύθμισης
Το άρθρο 258 παρ. 1 του ν. 4072/2012 ορίζει ότι συμφωνία για περιορισμό ή αποκλεισμό της ευθύνης των εταίρων δεν ισχύει έναντι των τρίτων. Η ρύθμιση αυτή αποτελεί αναγκαστικό δίκαιο, όπως έχει κρίνει και η νομολογία (ΣτΕ 1169/2018, ΑΠ 522/2014), και επομένως δεν είναι δυνατόν με το καταστατικό να αποκλειστεί ή να περιοριστεί η ευθύνη των εταίρων απέναντι σε δανειστές της εταιρείας. Μεταξύ των εταίρων υπάρχει γνήσια παθητική ενοχή εις ολόκληρον για τις υποχρεώσεις της εταιρείας προς τρίτους, ανεξάρτητα από τυχόν αντίθετη εσωτερική συμφωνία.
Παραγραφή των Αξιώσεων κατά των Εταίρων
Το άρθρο 269 του ν. 4072/2012 ρυθμίζει την παραγραφή των αξιώσεων κατά των εταίρων. Σε περίπτωση λύσης της εταιρείας, οι αξιώσεις κατά των εταίρων για εταιρικά χρέη παραγράφονται μετά πέντε έτη από την καταχώριση της λύσης της εταιρείας στο Γ.Ε.ΜΗ., εκτός αν η αξίωση κατά της εταιρείας υπόκειται σε βραχύτερη παραγραφή.
Σημείο που χρειάζεται προσοχή είναι η αφετηρία της πενταετίας: δεν ξεκινά από τη γέννηση του χρέους, αλλά από την καταχώριση της λύσης στο Γ.Ε.ΜΗ. Αν η αξίωση του δανειστή καταστεί ληξιπρόθεσμη μετά την καταχώριση της λύσης, η παραγραφή αρχίζει από τη στιγμή που η απαίτηση καθίσταται ληξιπρόθεσμη. Οι ίδιες διατάξεις εφαρμόζονται αναλόγως και σε περίπτωση εξόδου ή αποκλεισμού εταίρου από την εταιρεία, χωρίς να απαιτείται λύση ολόκληρης της εταιρείας.
Για τις φορολογικές οφειλές ειδικότερα, η πενταετία του άρθρου 269 δεν υπερισχύει αυτόματα έναντι της βασικής παραγραφής των φορολογικών αξιώσεων, η οποία μπορεί να είναι μεγαλύτερη ανάλογα με την περίπτωση. Ισχύει η μεγαλύτερη εκ των δύο προθεσμιών.
Παράδειγμα Εφαρμογής της Απεριόριστης Ευθύνης
Ένας εταίρος συμμετέχει σε Ο.Ε. με ποσοστό 1%. Η εταιρεία έχει φορολογικές οφειλές 100.000 ευρώ. Παρότι έχει μικρή συμμετοχή και δεν είναι διαχειριστής, ο συγκεκριμένος εταίρος μπορεί να υποχρεωθεί να καταβάλει ολόκληρο το ποσό, αν το Δημόσιο το διεκδικήσει από αυτόν, ακριβώς λόγω του χαρακτήρα της ευθύνης ως απεριόριστης και εις ολόκληρον.
Αν αποχωρήσει από την εταιρεία και η αποχώρηση καταχωριστεί στο Γ.Ε.ΜΗ., εξακολουθεί να ευθύνεται για τα χρέη που δημιουργήθηκαν κατά την περίοδο συμμετοχής του για πέντε έτη από την καταχώριση της εξόδου του, με την επιφύλαξη τυχόν μεγαλύτερης φορολογικής παραγραφής.
Σε μια δεύτερη περίπτωση, δύο εταίροι συμμετέχουν σε Ο.Ε. με ποσοστά 45% και 55% αντίστοιχα. Η εταιρεία οφείλει 60.000 ευρώ σε προμηθευτή. Ο δανειστής δεν είναι υποχρεωμένος να αναζητήσει το ποσό αναλογικά, δηλαδή 27.000 ευρώ από τον πρώτο και 33.000 ευρώ από τον δεύτερο. Μπορεί να στραφεί εξ ολοκλήρου κατά του εταίρου με το μικρότερο ποσοστό (45%) και να απαιτήσει το σύνολο των 60.000 ευρώ αποκλειστικά από αυτόν.
Ο εταίρος που κατέβαλε το σύνολο έχει στη συνέχεια δικαίωμα αναγωγής κατά του συνεταίρου του, σύμφωνα με το άρθρο 487 του Αστικού Κώδικα. Η διάταξη αυτή προβλέπει ως γενικό κανόνα ισομερή κατανομή μεταξύ συνοφειλετών, εκτός αν προκύπτει διαφορετική αναλογία από την εσωτερική τους σχέση. Στην Ο.Ε., τη διαφορετική αυτή αναλογία παρέχει το άρθρο 255 του ν. 4072/2012, σύμφωνα με το οποίο, εκτός αντίθετης συμφωνίας, οι εταίροι μετέχουν στις ζημίες κατά το ποσοστό συμμετοχής τους. Έτσι, ο εταίρος που πλήρωσε το σύνολο των 60.000 ευρώ μπορεί να αναζητήσει από τον συνεταίρο του το ποσό των 33.000 ευρώ, που αναλογεί στο δικό του ποσοστό συμμετοχής. Σε κάθε περίπτωση, το ποσοστό συμμετοχής στα κέρδη και τις ζημίες αφορά μόνο την εσωτερική σχέση των εταίρων και δεν λειτουργεί ως όριο ευθύνης έναντι τρίτων.
Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό, όπως καταδεικνύει η ίδια η ΔΕΔ 1685/2024. Στην υπόθεση που εξετάστηκε, η προσφεύγουσα ήταν ομόρρυθμο μέλος εταιρείας με ποσοστό συμμετοχής μόλις 15%, ενώ ο συνεταίρος της, πατέρας της, κατείχε το υπόλοιπο 85% του εταιρικού κεφαλαίου. Παρά το χαμηλό ποσοστό συμμετοχής της και παρά το ότι, όπως ισχυρίστηκε, ουδέποτε αναμείχθηκε στην επιχειρηματική δράση της εταιρείας, η ΔΕΔ έκρινε ότι έφερε πλήρη αλληλέγγυα ευθύνη για το σύνολο των οφειλών της εταιρείας, ύψους 197.718,33 ευρώ, οι οποίες αφορούσαν ΦΠΑ, πρόστιμο Κ.Β.Σ. και εισφορές, με ημερομηνίες βεβαίωσης από το 2006 έως το 2013. Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνει στην πράξη ότι το ποσοστό συμμετοχής δεν αποτελεί κανένα όριο απέναντι στο Δημόσιο.
Ευθύνη Εισερχόμενου Εταίρου για Προϋφιστάμενες Εταιρικές Οφειλές
Το άρθρο 258 παρ. 3 του ν. 4072/2012 προβλέπει ότι ο εταίρος που εισέρχεται στην εταιρεία ευθύνεται απεριόριστα και εις ολόκληρον και για τα υπάρχοντα πριν από την είσοδό του εταιρικά χρέη. Αντίθετη συμφωνία δεν ισχύει έναντι των τρίτων.
Η διάταξη αυτή σημαίνει ότι ένα πρόσωπο που εισέρχεται σε υφιστάμενη Ο.Ε. αναλαμβάνει το σύνολο των ήδη υπαρχόντων χρεών της εταιρείας, όχι μόνο τις υποχρεώσεις που θα δημιουργηθούν μετά την είσοδό του. Οποιαδήποτε αντίθετη συμφωνία μεταξύ των εταίρων για τον περιορισμό αυτής της ευθύνης ισχύει μόνο εσωτερικά και δεν μπορεί να αντιταχθεί σε δανειστή της εταιρείας.
