Τα τεκμήρια αποτελούν μηχανισμό του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (Ν. 4172/2013, άρθρα 30–34) με τον οποίο η φορολογική αρχή ελέγχει αν το δηλωθέν εισόδημα ανταποκρίνεται στον πραγματικό τρόπο ζωής και στις αποκτήσεις περιουσιακών στοιχείων του φορολογούμενου. Όταν το τεκμαρτό εισόδημα υπερβαίνει το δηλωθέν, η φορολόγηση γίνεται βάσει του υψηλότερου ποσού ακόμα και αν ο φορολογούμενος δεν έχει λάβει πραγματικά αυτό το ποσό.
Ο νόμος διακρίνει δύο βασικές κατηγορίες: τις αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης (άρθρο 31 ΚΦΕ), που αφορούν την ετήσια χρήση αγαθών και υπηρεσιών, και τις αντικειμενικές δαπάνες απόκτησης περιουσιακών στοιχείων (άρθρο 32 ΚΦΕ), που αφορούν αγορές. Και οι δύο καταχωρούνται στον Πίνακα 5 της δήλωσης φορολογίας εισοδήματος Ε1 και συνυπολογίζονται στον προσδιορισμό του φορολογητέου εισοδήματος. Ο παρών οδηγός παρουσιάζει αναλυτικά κάθε κατηγορία, ποιους αφορά και τι πρέπει να γνωρίζει ο φορολογούμενος πριν υποβάλει τη δήλωσή του.
Ελάχιστη Αντικειμενική Δαπάνη Διαβίωσης – Τεκμήριο Βάσης για Κάθε Φορολογούμενο
Βάσει του άρθρου 31 §1 περ. θ’ ΚΦΕ, κάθε φορολογούμενος που δηλώνει πραγματικό ή τεκμαρτό εισόδημα υπόκειται σε ελάχιστη αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης, ανεξάρτητα από το αν διαθέτει περιουσία ή πολυτελή αγαθά. Για άγαμο, διαζευγμένο ή χήρο ορίζεται στα 3.000 ευρώ ετησίως και για συζύγους που υποβάλλουν κοινή δήλωση στα 5.000 ευρώ ποσά που λειτουργούν ως κατώτατο όριο φορολογητέου εισοδήματος. Η διάταξη δεν εφαρμόζεται στα εξαρτώμενα τέκνα που αποκτούν εισόδημα και έχουν υποχρέωση υποβολής δήλωσης.
Το τεκμήριο αυτό επηρεάζει ιδιαίτερα ανέργους, φοιτητές και φορολογούμενους με χαμηλά εισοδήματα που συχνά δεν αντιλαμβάνονται ότι παράγεται φορολογική υποχρέωση. Αναλυτικά, η ελάχιστη αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης (τεκμήριο 3.000 ή 5.000 ευρώ ανάλογα με την περίπτωση) εξηγεί πότε εφαρμόζεται, πώς συνδυάζεται με τα υπόλοιπα τεκμήρια και σε ποιες περιπτώσεις μπορεί να μειωθεί.
Αντικειμενική Δαπάνη Κατοικιών – Κύρια, Δευτερεύουσες και Βοηθητικοί Χώροι
Η κύρια κατοικία και οι δευτερεύουσες κατοικίες παράγουν αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που υπολογίζεται βάσει επιφάνειας σε τετραγωνικά μέτρα, τιμής ζώνης και παλαιότητας του ακινήτου. Για τις δευτερεύουσες κατοικίες η αντικειμενική δαπάνη ορίζεται στο μισό (1/2) εκείνης που αντιστοιχεί στην κύρια κατοικία. Το τεκμήριο ισχύει ανεξάρτητα από το αν η κατοικία είναι ιδιόκτητη, μισθωμένη ή παραχωρείται δωρεάν στις δύο τελευταίες περιπτώσεις το τεκμήριο βαρύνει τον χρήστη, όχι τον ιδιοκτήτη. Οι αυτοτελείς βοηθητικοί χώροι γκαράζ, αποθήκες παράγουν ξεχωριστή αντικειμενική δαπάνη που πολλοί φορολογούμενοι αγνοούν.
Επιπλέον, τα ποσά προσαυξάνονται κατά 30% για κατοικίες σε περιοχές με τιμή ζώνης 2.800–4.999 ευρώ/τ.μ. και κατά 58% για τιμή ζώνης άνω των 5.000 ευρώ/τ.μ., ενώ για μονοκατοικίες εφαρμόζεται πρόσθετη προσαύξηση 20%. Στους αναλυτικούς πίνακες υπολογισμού τεκμηρίων κατοικιών παρουσιάζονται οι αντικειμενικές δαπάνες ανά τετραγωνικό για κάθε κατηγορία ακινήτου.
Αντικειμενική Δαπάνη Επιβατικών Αυτοκινήτων – Κυβικά και CO₂
Η ιδιοκτησία ή χρήση επιβατικού αυτοκινήτου δημιουργεί αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης. Για οχήματα που ταξινομήθηκαν πρώτη φορά έως 31.10.2010 ο υπολογισμός βασίζεται στον κυβισμό, ενώ για οχήματα που ταξινομήθηκαν από 1.11.2010 και μετά ο υπολογισμός γίνεται αποκλειστικά βάσει εκπομπών CO₂ με ευνοϊκότερη μεταχείριση για οχήματα χαμηλών εκπομπών. Για εταιρικά αυτοκίνητα η αντικειμενική δαπάνη επιμερίζεται στους εταίρους, διαχειριστές ή διευθύνοντες συμβούλους ανάλογα με τον τύπο της εταιρείας.
Όταν αποκτηθεί ή μεταβιβαστεί αυτοκίνητο κατά τη διάρκεια του έτους, η αντικειμενική δαπάνη περιορίζεται αναλογικά σε τόσα δωδέκατα όσοι και οι μήνες κυριότητας το ίδιο ισχύει σε περίπτωση ακινησίας ή ολοκληρωτικής καταστροφής. Στους πίνακες αντικειμενικής δαπάνης αυτοκινήτων παρουσιάζεται αναλυτικά το τεκμήριο βάσει κυβικών εκατοστών και εκπομπών CO₂.
Αντικειμενική Δαπάνη Σκαφών Αναψυχής – Τεκμήριο και Φόρος Πολυτελούς Διαβίωσης
Τα σκάφη αναψυχής παράγουν αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που υπολογίζεται βάσει του ολικού μήκους τους, με διαφορετικές κλίμακες για μηχανοκίνητα ανοικτού τύπου και για ιστιοφόρα ή σκάφη με χώρο ενδιαίτησης. Για ιστιοφόρα σκάφη η αντικειμενική δαπάνη μειώνεται κατά 50%. Το τεκμήριο βαρύνει τον κύριο ή τον έχοντα τη χρήση, ενώ η δαπάνη περιλαμβάνει και τις αμοιβές μόνιμου πληρώματος όταν αυτές βαρύνουν τον ιδιοκτήτη. Σε περίπτωση συνιδιοκτησίας το τεκμήριο επιμερίζεται ανάλογα με το ποσοστό συμμετοχής.
Τα σκάφη επαγγελματικής χρήσης εξαιρούνται από τον υπολογισμό της αντικειμενικής δαπάνης. Αναλυτικά, ο υπολογισμός της αντικειμενικής δαπάνης σκαφών αναψυχής εξηγεί τη διαφορά μεταξύ ιδιόκτητων και επαγγελματικών σκαφών, τις κλίμακες ανά μέτρο μήκους και τις ισχύουσες μειώσεις.
Αντικειμενική Δαπάνη Δεξαμενών Κολύμβησης – Τεκμήριο Πισίνας στο Ε1
Η ύπαρξη πισίνας παράγει αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που υπολογίζεται βάσει της επιφάνειάς της ανά κλίμακα: 160 ευρώ/τ.μ. για επιφάνεια έως 60 τ.μ. και 320 ευρώ/τ.μ. για επιφάνεια άνω των 60 τ.μ. Για εσωτερική πισίνα τα ποσά διπλασιάζονται. Το τεκμήριο βαρύνει τον κύριο ή τον χρήστη του ακινήτου στο οποίο βρίσκεται η πισίνα σε μισθωμένη κατοικία επιβαρύνεται ο ενοικιαστής, όχι ο ιδιοκτήτης.
Εξαιρούνται πισίνες ξενοδοχειακών μονάδων και επαγγελματικών εγκαταστάσεων που αποδεδειγμένα εξυπηρετούν επαγγελματικό σκοπό. Η καταχώρηση γίνεται στους κωδικούς 765-766 για το τεκμήριο πισίνας στο Ε1, με αναλυτική παρουσίαση των προϋποθέσεων απαλλαγής.
Αντικειμενική Δαπάνη Οικιακών Βοηθών, Οδηγών και Λοιπού Προσωπικού
Η απασχόληση οικιακού προσωπικού οικιακών βοηθών, δασκάλων, οδηγών, κηπουρών δημιουργεί αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που δηλώνεται ρητά στο Ε1 και υπολογίζεται βάσει του αριθμού των απασχολούμενων, με ποσό ίσο με το εκάστοτε κατώτατο όριο αμοιβών για την αντίστοιχη κατηγορία εργαζομένων. Το τεκμήριο αφορά αποκλειστικά προσωπικό που εξυπηρετεί ιδιωτικές ανάγκες του νοικοκυριού όχι εργαζόμενους σε επιχείρηση ή ελεύθερο επάγγελμα. Σταθερό ποσό εφαρμόζεται ανά πρόσωπο ανεξάρτητα από τις ώρες απασχόλησης.
Ο νόμος προβλέπει δύο ρητές εξαιρέσεις: το τεκμήριο δεν εφαρμόζεται όταν απασχολείται ένας μόνο οικιακός βοηθός, και όταν ο φορολογούμενος ή πρόσωπο που συνοικεί μαζί του έχει αναπηρία 67% και άνω ή είναι άνω των 65 ετών και απασχολεί έναν νοσοκόμο. Αναλυτικά, ο οδηγός για το τεκμήριο οικιακών βοηθών και προσωπικού εξηγεί τη δήλωση κάθε κατηγορίας στο Ε1 και τις ισχύουσες εξαιρέσεις.
Αντικειμενική Δαπάνη Διδάκτρων Ιδιωτικών Σχολείων – Κωδικός 769
Η καταβολή διδάκτρων σε ιδιωτικά σχολεία στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης συνιστά αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης όπως αυτή προκύπτει από τις αποδείξεις παροχής υπηρεσιών. Εξαιρούνται ρητά τα εσπερινά γυμνάσια και λύκεια, καθώς και τα ειδικά σχολεία ατόμων με ειδικές ανάγκες. Η δαπάνη δηλώνεται από τον γονέα που βαρύνεται με τα έξοδα, ανεξάρτητα από το αν αυτά μοιράζονται μεταξύ των δύο γονέων.
Σημαντική διευκρίνιση: το τεκμήριο διδάκτρων δεν ταυτίζεται με τη φορολογική έκπτωση δαπανών εκπαίδευσης πρόκειται για δύο διαφορετικές έννοιες με διαφορετικό αντίκτυπο στον φόρο. Τα τεκμήρια διδάκτρων στον κωδικό 769 του Ε1 αναλύουν ποιες κατηγορίες εκπαίδευσης εμπίπτουν στην υποχρέωση δήλωσης και πώς αντιμετωπίζεται η δαπάνη σε περίπτωση διαζυγίου ή διαφωνίας γονέων.
Φιλοξενία και Αντικειμενική Δαπάνη Στέγης – Τι Ισχύει για τον Φιλοξενούμενο
Ο φορολογούμενος που διαμένει δωρεάν σε κατοικία τρίτου δεν απαλλάσσεται αυτόματα από την αντικειμενική δαπάνη στέγης. Η φιλοξενία δηλώνεται ρητά στο Ε1 και επηρεάζει τον υπολογισμό του τεκμηρίου τόσο για τον φιλοξενούμενο όσο και για τον ιδιοκτήτη που παραχωρεί τη χρήση. Κρίσιμη διάκριση: η φιλοξενία (δωρεάν διαμονή χωρίς έγγραφο παραχώρησης) αντιμετωπίζεται διαφορετικά από τη δωρεάν παραχώρηση κατοικίας που δηλώνεται στο Ε2 η σύγχυση των δύο εννοιών αποτελεί συχνή αιτία λανθασμένης εκκαθάρισης.
Ο τρόπος δήλωσης της φιλοξενίας στη φορολογική δήλωση Ε1 εξηγεί αναλυτικά τους κωδικούς, τις υποχρεώσεις και τις συνέπειες παράλειψης δήλωσης.
Δωρεάν Παραχώρηση Κατοικίας – Αντικειμενική Δαπάνη και Κωδικοί Ε1 και Ε2
Όταν ένας ιδιοκτήτης παραχωρεί δωρεάν κατοικία σε τρίτο, προκύπτουν φορολογικές υποχρεώσεις και για τα δύο μέρη. Ο ιδιοκτήτης υποχρεούται να δηλώσει την παραχώρηση στο Ε2 από όπου τεκμαίρεται εισόδημα ίσο με το 3% της αντικειμενικής αξίας του ακινήτου ενώ ο χρήστης επηρεάζεται από αντικειμενική δαπάνη στέγης στο Ε1. Η παράλειψη δήλωσης στο Ε2 από τον ιδιοκτήτη δημιουργεί φορολογικό πρόβλημα και για τα δύο μέρη κάτι που συμβαίνει συχνά σε παραχωρήσεις μεταξύ συγγενών.
Οι κωδικοί Ε1 και Ε2 για τη δωρεάν παραχώρηση κατοικίας αναλύουν τις υποχρεώσεις ιδιοκτήτη και χρήστη, τον τρόπο υπολογισμού του τεκμαρτού εισοδήματος και τις εξαιρέσεις που ισχύουν.
Τεκμήριο Αγοράς Ακινήτου – Αντικειμενική Δαπάνη Απόκτησης (Κωδ. 735-736)
Βάσει του άρθρου 32 περ. γ’ ΚΦΕ, η αγορά ακινήτου συνιστά αντικειμενική δαπάνη απόκτησης που προσμετράται στο φορολογητέο εισόδημα του έτους αγοράς. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται η χρονομεριστική ή χρηματοδοτική μίσθωση ακινήτων, η ανέγερση οικοδομών και η κατασκευή δεξαμενής κολύμβησης. Το τίμημα που αναγράφεται στο συμβόλαιο αποτελεί τη βάση υπολογισμού, εκτός αν από φορολογικό έλεγχο προκύπτει υψηλότερο ποσό.
Το τεκμήριο μπορεί να καλυφθεί από αποδεδειγμένες πηγές τραπεζικό δάνειο, ανάλωση κεφαλαίου, πώληση περιουσιακού στοιχείου, κληρονομιά ή δωρεά εφόσον δηλωθούν και τεκμηριωθούν. Η μη κάλυψη οδηγεί σε φορολόγηση της διαφοράς. Αναλυτικά, οι κωδικοί 735-736 για το τεκμήριο αγοράς ακινήτου εξηγούν πώς δηλώνεται η δαπάνη και ποιες πηγές κάλυψης γίνονται δεκτές.
Τεκμήριο Αγοράς Αυτοκινήτου και Οχημάτων – Αντικειμενική Δαπάνη Απόκτησης (Κωδ. 719-720)
Βάσει του άρθρου 32 περ. α’ ΚΦΕ, η αγορά ή χρηματοδοτική μίσθωση επιβατικών αυτοκινήτων, δίτροχων και τρίτροχων οχημάτων συνιστά δαπάνη απόκτησης που δηλώνεται στο Ε1 και συνυπολογίζεται στον προσδιορισμό του φορολογητέου εισοδήματος του έτους αγοράς. Η δαπάνη αυτή είναι εντελώς ανεξάρτητη από την ετήσια αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που παράγει το ίδιο όχημα πρόκειται για δύο διαφορετικά τεκμήρια που εφαρμόζονται ταυτόχρονα.
Συνηθισμένη παρανόηση: η αγορά αυτοκινήτου με τραπεζικό δάνειο δεν σημαίνει αυτόματα ότι το τεκμήριο καλύπτεται το δάνειο πρέπει να έχει εκταμιευτεί και να αποδεικνύεται εγγράφως. Στον οδηγό για τους κωδικούς 719-720 για το τεκμήριο αγοράς αυτοκινήτου αναλύεται ο τρόπος δήλωσης, οι αποδεκτές πηγές κάλυψης και οι περιπτώσεις μεταβίβασης.
Λοιπές Δαπάνες Απόκτησης Περιουσιακών Στοιχείων – Άρθρο 32 ΚΦΕ
Το άρθρο 32 ΚΦΕ περιλαμβάνει και άλλες κατηγορίες δαπανών απόκτησης που συχνά παραβλέπονται. Η αγορά επιχειρήσεων, η σύσταση ή αύξηση κεφαλαίου εταιρειών, η αγορά εταιρικών μερίδων και χρεογράφων, καθώς και οι καταβολές για ασφαλιστικά επενδυτικά συμβόλαια κατά το μέρος που αποτελούν επενδυτικό προϊόν (περ. β’) αποτελούν δαπάνες απόκτησης που προσμετρώνται στον υπολογισμό του τεκμαρτού εισοδήματος.
Επιπλέον, η χορήγηση δανείων προς οποιονδήποτε (περ. δ’), οι δωρεές και γονικές παροχές χρηματικών ποσών άνω των 300 ευρώ ετησίως με εξαίρεση δωρεές προς το Δημόσιο και κοινωφελείς φορείς (περ. ε’) και η απόσβεση δανείων ή πιστώσεων συμπεριλαμβανομένων τόκων και τόκων υπερημερίας (περ. στ’) εντάσσονται στις δαπάνες απόκτησης. Η αγορά κινητών πραγμάτων αξίας άνω των 10.000 ευρώ (περ. α’) υπόκειται επίσης σε τεκμήριο με τον κανόνα ότι αντικείμενα που αποτελούν ενιαίο σύνολο συναθροίζονται για τον υπολογισμό του ορίου.
Αμφισβήτηση Αντικειμενικών Δαπανών και Εξαιρέσεις από την Εφαρμογή Τεκμηρίων
Το άρθρο 31 §2 ΚΦΕ προβλέπει τη δυνατότητα αμφισβήτησης της αντικειμενικής δαπάνης όταν αυτή υπερβαίνει την πραγματική δαπάνη του φορολογούμενου. Ο νόμος ορίζει επτά περιπτώσεις: στρατιωτική θητεία, φυλάκιση, νοσηλεία σε νοσοκομείο ή κλινική, ανεργία με δικαίωμα επιδόματος ανεργίας, συγκατοίκηση με συγγενείς πρώτου βαθμού με αποδεδειγμένη συμβολή στις δαπάνες, ορφανά ανήλικα με κληρονομηθέν αυτοκίνητο και ανώτερη βία. Η αμφισβήτηση υποβάλλεται με συγκεκριμένα δικαιολογητικά και αξιολογείται από τη Φορολογική Διοίκηση. Παράλληλα, το άρθρο 34 ΚΦΕ προβλέπει κάλυψη της διαφοράς από εισοδήματα αλλοδαπής προέλευσης που δεν φορολογούνται στην Ελλάδα, ανάλωση κεφαλαίου προηγούμενων ετών, δάνεια, δωρεές και κληρονομιές.
Το άρθρο 33 ΚΦΕ (όπως ισχύει μετά τον Ν. 5246/2025) ορίζει τις περιπτώσεις μη εφαρμογής ή μείωσης των αντικειμενικών δαπανών. Οι κυριότερες: αυτοκίνητα αναπήρων που απαλλάσσονται από τέλη κυκλοφορίας, αλλοδαπό ή ημεδαπό προσωπικό εταιρειών α.ν. 89/1967 για ΙΧ και κατοικία, σκάφη αναψυχής μόνιμων κατοίκων εξωτερικού, αγορά πάγιου εξοπλισμού επαγγελματικής χρήσης, αυτοκίνητα ειδικά διασκευασμένα για κινητικά ανάπηρους άνω 67%, επιχειρήσεις μεταπώλησης αυτοκινήτων για οχήματα που κατατίθενται στη ΔΟΥ. Για συνταξιούχους άνω των 65 ετών οι αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης εφαρμόζονται μειωμένες κατά 30%. Φορολογικοί κάτοικοι εξωτερικού εξαιρούνται πλήρως από τα τεκμήρια διαβίωσης (άρθρο 31), ενώ εξαιρούνται από τα τεκμήρια απόκτησης (άρθρο 32) μόνο εφόσον δεν αποκτούν εισόδημα στην Ελλάδα. Ηλεκτρικά οχήματα μηδενικών ρύπων με λιανική τιμή προ φόρων έως 50.000 ευρώ υπόκεινται σε μηδενική ετήσια αντικειμενική δαπάνη για οχήματα άνω του ορίου αυτού η δαπάνη ορίζεται σε 2.000 ευρώ.
