Τα τεκμήρια αποτελούν μηχανισμό του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος
(Ν. 4172/2013, άρθρα 30-34), με τον οποίο η φορολογική διοίκηση ελέγχει
αν το δηλωθέν εισόδημα ανταποκρίνεται στον πραγματικό τρόπο ζωής και στις αποκτήσεις περιουσιακών στοιχείων του φορολογουμένου.
Όταν το τεκμαρτό εισόδημα υπερβαίνει το δηλωθέν, η φορολόγηση γίνεται βάσει του υψηλότερου ποσού, ακόμη και αν ο φορολογούμενος δεν έχει λάβει πραγματικά αυτό το ποσό.
Ο νόμος διακρίνει δύο βασικές κατηγορίες: τις αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης του άρθρου 31 ΚΦΕ, που αφορούν την ετήσια χρήση αγαθών και υπηρεσιών, και τις αντικειμενικές δαπάνες απόκτησης περιουσιακών στοιχείων του άρθρου 32 ΚΦΕ, που αφορούν αγορές. Και οι δύο κατηγορίες καταχωρούνται στον Πίνακα 5 της δήλωσης φορολογίας εισοδήματος Ε1 και συνυπολογίζονται στον προσδιορισμό του φορολογητέου εισοδήματος.
Πίνακας Τεκμηρίων Διαβίωσης
Οι παρακάτω κατηγορίες αφορούν τις αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης που λαμβάνονται υπόψη για τον προσδιορισμό του τεκμαρτού εισοδήματος.
| Κατηγορία τεκμηρίου | Τι αφορά |
|---|---|
| Ελάχιστη αντικειμενική δαπάνη | 3.000 ευρώ για άγαμο, διαζευγμένο ή χήρο και 5.000 ευρώ για συζύγους που υποβάλλουν κοινή δήλωση. |
| Κατοικίες | Κύρια κατοικία, δευτερεύουσες κατοικίες και βοηθητικοί χώροι, είτε είναι ιδιόκτητοι είτε μισθωμένοι είτε παραχωρούνται δωρεάν. |
| Αυτοκίνητα | Επιβατικά αυτοκίνητα με βάση κυβικά ή εκπομπές CO2, ανάλογα με την ημερομηνία πρώτης ταξινόμησης. |
| Σκάφη αναψυχής | Ιδιωτικά σκάφη αναψυχής, με υπολογισμό βάσει μήκους, τύπου και χρήσης. |
| Πισίνες | Εξωτερικές και εσωτερικές δεξαμενές κολύμβησης, με διαφορετική επιβάρυνση ανά τετραγωνικό μέτρο. |
| Οικιακοί βοηθοί και προσωπικό | Οικιακοί βοηθοί, οδηγοί, δάσκαλοι, κηπουροί και λοιπό προσωπικό ιδιωτικής εξυπηρέτησης. |
| Δίδακτρα ιδιωτικών σχολείων | Δαπάνες για ιδιωτικά σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. |
| Φιλοξενία | Δήλωση φιλοξενίας στο Ε1 και επιπτώσεις στον υπολογισμό της αντικειμενικής δαπάνης στέγης. |
| Δωρεάν παραχώρηση κατοικίας | Υποχρεώσεις ιδιοκτήτη και χρήστη σε Ε1 και Ε2, καθώς και τεκμαρτές συνέπειες από τη δωρεάν παραχώρηση. |
Οι αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης εξετάζονται συνδυαστικά και μπορούν να αυξήσουν το τεκμαρτό εισόδημα όταν δεν υπάρχει νόμιμη κάλυψη της διαφοράς.
Πίνακας Τεκμηρίων Απόκτησης Περιουσιακών Στοιχείων
Οι παρακάτω κατηγορίες αφορούν δαπάνες απόκτησης περιουσιακών στοιχείων που προσμετρώνται στον προσδιορισμό του τεκμαρτού εισοδήματος.
| Κατηγορία δαπάνης απόκτησης | Τι αφορά |
|---|---|
| Αγορά αυτοκινήτου | Αγορά ή χρηματοδοτική μίσθωση επιβατικών αυτοκινήτων, δικύκλων και τρικύκλων οχημάτων. |
| Αγορά ακινήτου | Αγορά ακινήτου, χρηματοδοτική ή χρονομεριστική μίσθωση, ανέγερση οικοδομής και κατασκευή πισίνας. |
| Αύξηση κεφαλαίου εταιρείας | Καταβολή ποσών για συμμετοχή σε αύξηση κεφαλαίου εταιρείας. |
| Αγορά εταιρικών μεριδίων ή συμμετοχή στη σύσταση εταιρείας | Αγορά εταιρικών μεριδίων, συμμετοχή στη σύσταση εταιρείας ή απόκτηση εταιρικής συμμετοχής. |
| Αγορά κινητών πραγμάτων μεγάλης αξίας | Αγορά κινητών πραγμάτων αξίας άνω των 10.000 ευρώ, εφόσον δεν αποτελούν καταναλωτικά αγαθά συνήθους χρήσης. |
| Χορήγηση δανείων | Ποσά που καταβάλλονται από τον φορολογούμενο ως δάνεια προς τρίτους. |
| Δωρεές και γονικές παροχές χρημάτων | Χρηματικές δωρεές και γονικές παροχές χρημάτων που επηρεάζουν την τεκμαρτή εικόνα του φορολογουμένου. |
| Απόσβεση δανείων ή πιστώσεων | Πληρωμές κεφαλαίου, τόκων και τόκων υπερημερίας από δάνεια ή πιστώσεις. |
| Ασφαλιστικά επενδυτικά συμβόλαια | Καταβολές σε ασφαλιστικά συμβόλαια κατά το μέρος που αποτελούν επενδυτικό προϊόν. |
Οι δαπάνες απόκτησης περιουσιακών στοιχείων εξετάζονται ξεχωριστά από τα τεκμήρια διαβίωσης και αφορούν κυρίως αγορές, επενδύσεις και κεφαλαιακές κινήσεις.
Ελάχιστη Αντικειμενική Δαπάνη Διαβίωσης – Τεκμήριο Βάσης για Κάθε Φορολογούμενο
Βάσει του άρθρου 31 παρ. 1 περ. θ’ ΚΦΕ, κάθε φορολογούμενος που δηλώνει πραγματικό ή τεκμαρτό εισόδημα υπόκειται σε ελάχιστη αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης, ανεξάρτητα από το αν διαθέτει περιουσία ή πολυτελή αγαθά. Για άγαμο, διαζευγμένο ή χήρο ορίζεται στα 3.000 ευρώ ετησίως και για συζύγους που υποβάλλουν κοινή δήλωση στα 5.000 ευρώ, ποσά που λειτουργούν ως κατώτατο όριο φορολογητέου εισοδήματος. Η διάταξη δεν εφαρμόζεται στα εξαρτώμενα τέκνα που αποκτούν εισόδημα και έχουν υποχρέωση υποβολής δήλωσης.
Το τεκμήριο αυτό επηρεάζει ιδιαίτερα ανέργους, φοιτητές και φορολογουμένους με χαμηλά εισοδήματα που συχνά δεν αντιλαμβάνονται ότι παράγεται φορολογική υποχρέωση.
Αντικειμενική Δαπάνη Κατοικιών – Κύρια, Δευτερεύουσες και Βοηθητικοί Χώροι
Η κύρια κατοικία και οι δευτερεύουσες κατοικίες παράγουν αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που υπολογίζεται βάσει επιφάνειας, τιμής ζώνης και παλαιότητας του ακινήτου. Για τις δευτερεύουσες κατοικίες η αντικειμενική δαπάνη ορίζεται στο μισό εκείνης που αντιστοιχεί στην κύρια κατοικία. Το τεκμήριο ισχύει ανεξάρτητα από το αν η κατοικία είναι ιδιόκτητη, μισθωμένη ή παραχωρείται δωρεάν. Στις δύο τελευταίες περιπτώσεις το τεκμήριο βαρύνει τον χρήστη, όχι τον ιδιοκτήτη. Οι αυτοτελείς βοηθητικοί χώροι, όπως γκαράζ και αποθήκες, παράγουν ξεχωριστή αντικειμενική δαπάνη.
Επιπλέον, τα ποσά προσαυξάνονται κατά 40% για κατοικίες σε περιοχές με τιμή ζώνης από 2.800 έως 4.999 ευρώ ανά τ.μ. και κατά 70% για τιμή ζώνης άνω των 5.000 ευρώ ανά τ.μ., ενώ για μονοκατοικίες εφαρμόζεται πρόσθετη προσαύξηση 20%.
Αντικειμενική Δαπάνη Επιβατικών Αυτοκινήτων – Κυβικά και CO2
Η ιδιοκτησία ή χρήση επιβατικού αυτοκινήτου δημιουργεί αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης. Για οχήματα που ταξινομήθηκαν πρώτη φορά έως 31.10.2010 ο υπολογισμός βασίζεται στον κυβισμό, ενώ για όσα ταξινομήθηκαν από 1.11.2010 και μετά ο υπολογισμός γίνεται αποκλειστικά βάσει εκπομπών CO2. Για εταιρικά αυτοκίνητα η αντικειμενική δαπάνη επιμερίζεται στους εταίρους, διαχειριστές ή διευθύνοντες συμβούλους ανάλογα με τον τύπο της εταιρείας.
Όταν αποκτηθεί ή μεταβιβαστεί αυτοκίνητο κατά τη διάρκεια του έτους, η αντικειμενική δαπάνη περιορίζεται αναλογικά σε τόσα δωδέκατα όσοι και οι μήνες κυριότητας. Το ίδιο ισχύει σε περίπτωση ακινησίας ή ολοκληρωτικής καταστροφής.
Αντικειμενική Δαπάνη Σκαφών Αναψυχής
Τα σκάφη αναψυχής παράγουν αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που υπολογίζεται βάσει του ολικού μήκους τους, με διαφορετικές κλίμακες για μηχανοκίνητα ανοικτού τύπου και για ιστιοφόρα ή σκάφη με χώρο ενδιαίτησης. Για ιστιοφόρα σκάφη η αντικειμενική δαπάνη μειώνεται κατά 50%. Το τεκμήριο βαρύνει τον κύριο ή τον έχοντα τη χρήση, ενώ η δαπάνη περιλαμβάνει και τις αμοιβές μόνιμου πληρώματος όταν αυτές βαρύνουν τον ιδιοκτήτη. Σε περίπτωση συνιδιοκτησίας το τεκμήριο επιμερίζεται ανάλογα με το ποσοστό συμμετοχής.
Τα σκάφη επαγγελματικής χρήσης εξαιρούνται από τον υπολογισμό της αντικειμενικής δαπάνης.
Αντικειμενική Δαπάνη Δεξαμενών Κολύμβησης – Τεκμήριο Πισίνας στο Ε1
Η ύπαρξη πισίνας παράγει αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που υπολογίζεται βάσει της επιφάνειάς της ανά κλίμακα. Για εξωτερική πισίνα ισχύουν χαμηλότερα ποσά ανά τετραγωνικό μέτρο, ενώ για εσωτερική πισίνα τα ποσά διπλασιάζονται. Το τεκμήριο βαρύνει τον κύριο ή τον χρήστη του ακινήτου στο οποίο βρίσκεται η δεξαμενή.
Οικιακοί Βοηθοί, Ιδιωτικά Σχολεία, Φιλοξενία και Δωρεάν Παραχώρηση
Οι αμοιβές οικιακών βοηθών, οδηγών, δασκάλων και λοιπού προσωπικού ιδιωτικής εξυπηρέτησης θεωρούνται αντικειμενική δαπάνη, εκτός από ειδικές εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος. Τα δίδακτρα ιδιωτικών σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αποτελούν επίσης τεκμήριο διαβίωσης και δηλώνονται στη φορολογική δήλωση.
Η φιλοξενία και η δωρεάν παραχώρηση κατοικίας επηρεάζουν διαφορετικά τη φορολογική εικόνα. Η φιλοξενία δηλώνεται στο Ε1, ενώ η δωρεάν παραχώρηση δηλώνεται και στο Ε2 από τον ιδιοκτήτη. Στη δωρεάν παραχώρηση μπορεί να προκύπτει τεκμαρτό εισόδημα για τον ιδιοκτήτη, ενώ ο χρήστης επιβαρύνεται με την αντικειμενική δαπάνη κατοικίας.
Τεκμήριο Αγοράς Ακινήτου – Αντικειμενική Δαπάνη Απόκτησης
Βάσει του άρθρου 32 περ. γ’ ΚΦΕ, η αγορά ακινήτου συνιστά αντικειμενική δαπάνη απόκτησης που προσμετράται στο φορολογητέο εισόδημα του έτους αγοράς. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται η χρονομεριστική ή χρηματοδοτική μίσθωση ακινήτων, η ανέγερση οικοδομών και η κατασκευή δεξαμενής κολύμβησης. Το τίμημα που αναγράφεται στο συμβόλαιο αποτελεί τη βάση υπολογισμού, εκτός αν από φορολογικό έλεγχο προκύπτει υψηλότερο ποσό.
Το τεκμήριο μπορεί να καλυφθεί από αποδεδειγμένες πηγές, όπως τραπεζικό δάνειο, ανάλωση κεφαλαίου, πώληση περιουσιακού στοιχείου, κληρονομιά ή δωρεά, εφόσον δηλωθούν και τεκμηριωθούν.
Τεκμήριο Αγοράς Αυτοκινήτου και Οχημάτων – Αντικειμενική Δαπάνη Απόκτησης
Βάσει του άρθρου 32 περ. α’ ΚΦΕ, η αγορά ή χρηματοδοτική μίσθωση επιβατικών αυτοκινήτων, δικύκλων και τρικύκλων οχημάτων συνιστά δαπάνη απόκτησης που δηλώνεται στο Ε1 και συνυπολογίζεται στο φορολογητέο εισόδημα του έτους αγοράς. Η δαπάνη αυτή είναι ανεξάρτητη από την ετήσια αντικειμενική δαπάνη διαβίωσης που παράγει το ίδιο όχημα. Δηλαδή, στο έτος αγοράς μπορεί να συντρέχουν και τεκμήριο απόκτησης και τεκμήριο διαβίωσης.
Αν η αγορά έγινε με τραπεζικό δάνειο, το δάνειο πρέπει να έχει εκταμιευθεί πραγματικά και να αποδεικνύεται εγγράφως για να χρησιμοποιηθεί ως μέσο κάλυψης.
Λοιπές Δαπάνες Απόκτησης Περιουσιακών Στοιχείων – Άρθρο 32 ΚΦΕ
Το άρθρο 32 ΚΦΕ περιλαμβάνει και άλλες κατηγορίες δαπανών απόκτησης που συχνά παραβλέπονται. Η αγορά επιχειρήσεων, η σύσταση ή αύξηση κεφαλαίου εταιρειών, η αγορά εταιρικών μεριδίων και χρεογράφων, καθώς και οι καταβολές για ασφαλιστικά επενδυτικά συμβόλαια κατά το μέρος που αποτελούν επενδυτικό προϊόν, αποτελούν δαπάνες απόκτησης που προσμετρώνται στον υπολογισμό του τεκμαρτού εισοδήματος.
Επιπλέον, η χορήγηση δανείων προς οποιονδήποτε, οι δωρεές και οι γονικές παροχές χρηματικών ποσών, η απόσβεση δανείων ή πιστώσεων και η αγορά κινητών πραγμάτων μεγάλης αξίας άνω των 10.000 ευρώ περιλαμβάνονται επίσης στις σχετικές δαπάνες του άρθρου 32.
Αμφισβήτηση Αντικειμενικών Δαπανών και Εξαιρέσεις
Το άρθρο 31 παρ. 2 ΚΦΕ προβλέπει τη δυνατότητα αμφισβήτησης της αντικειμενικής δαπάνης όταν αυτή υπερβαίνει την πραγματική δαπάνη του φορολογουμένου. Ο νόμος ορίζει συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως στρατιωτική θητεία, φυλάκιση, νοσηλεία, ανεργία με δικαίωμα επιδόματος ανεργίας, συγκατοίκηση με συγγενείς πρώτου βαθμού με αποδεδειγμένη συμβολή στις δαπάνες, ορφανά ανήλικα με κληρονομηθέν αυτοκίνητο και ανωτέρα βία.
Παράλληλα, το άρθρο 34 ΚΦΕ προβλέπει κάλυψη της διαφοράς από εισοδήματα αλλοδαπής προέλευσης που δεν φορολογούνται στην Ελλάδα, ανάλωση κεφαλαίου προηγούμενων ετών, δάνεια, δωρεές και κληρονομιές.
Πότε Δεν Εφαρμόζονται ή Μειώνονται τα Τεκμήρια
Το άρθρο 33 ΚΦΕ, όπως ισχύει, ορίζει περιπτώσεις μη εφαρμογής ή μείωσης των αντικειμενικών δαπανών. Ενδεικτικά, ειδική μεταχείριση προβλέπεται για αυτοκίνητα αναπήρων που απαλλάσσονται από τέλη κυκλοφορίας, ειδικά διασκευασμένα οχήματα, επαγγελματικό εξοπλισμό, μόνιμους κατοίκους εξωτερικού στις περιπτώσεις που προβλέπει ο νόμος και επιχειρήσεις μεταπώλησης αυτοκινήτων για οχήματα που έχουν κατατεθεί στη ΔΟΥ.
Για συνταξιούχους άνω των 65 ετών οι αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης μειώνονται κατά 30%. Οι φορολογικοί κάτοικοι εξωτερικού εξαιρούνται πλήρως από τα τεκμήρια διαβίωσης του άρθρου 31, ενώ ως προς τα τεκμήρια απόκτησης του άρθρου 32 απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή όταν αποκτούν εισόδημα στην Ελλάδα.
Τι Πρέπει να Προσέξει ο Φορολογούμενος
Τα τεκμήρια δεν αφορούν μόνο όσους έχουν υψηλά εισοδήματα ή μεγάλη περιουσία. Μπορούν να επηρεάσουν ανέργους, φοιτητές, χαμηλόμισθους, ιδιοκτήτες ακινήτων, αγοραστές αυτοκινήτων, πρόσωπα που λαμβάνουν δωρεές ή γονικές παροχές και όσους συμμετέχουν σε εταιρείες.
Πριν από την υποβολή της φορολογικής δήλωσης, πρέπει να ελέγχεται αν υπάρχουν αντικειμενικές δαπάνες διαβίωσης ή δαπάνες απόκτησης και αν το δηλωθέν εισόδημα επαρκεί για την κάλυψή τους. Σε διαφορετική περίπτωση, η διαφορά μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένο φόρο.
