Όταν ένας φορολογούμενος αγοράζει ένα αντικείμενο μεγάλης αξίας, ένα ακριβό κόσμημα, έναν πίνακα ζωγραφικής, πολύτιμους λίθους, έργα τέχνης ή έπιπλα αξίας άνω των 10.000 ευρώ, η δαπάνη αυτή δεν περνά απαρατήρητη από την εφορία. Ο νόμος τη θεωρεί ένδειξη εισοδήματος και την εντάσσει στα τεκμήρια, στο γνωστό «πόθεν έσχες». Πρόκειται για το τεκμήριο απόκτησης κινητών πραγμάτων μεγάλης αξίας, το οποίο αφορά τον φορολογούμενο, τη σύζυγο ή το μέρος συμφώνου συμβίωσης και τα εξαρτώμενα μέλη, και δηλώνεται στους κωδικούς 723-724 του πίνακα 5 του εντύπου Ε1. Το ποσό που καταβλήθηκε λειτουργεί ως τεκμαρτή δαπάνη, την οποία ο φορολογούμενος καλείται να δικαιολογήσει με τα εισοδήματα ή τα κεφάλαιά του. Σημαντικό είναι να γίνει κατανοητό ότι το τεκμήριο αυτό αφορά τη δαπάνη της αγοράς τη χρονιά που έγινε και δεν είναι ένα ετήσιο τεκμήριο κατοχής που επαναλαμβάνεται για όσο έχετε το αντικείμενο. Η νομική βάση είναι το άρθρο 32 παρ. 1 περ. α’ του ν. 4172/2013.
Τι προβλέπει ο νόμος για τα κινητά πράγματα μεγάλης αξίας
Το άρθρο 32 παρ. 1 περ. α’ του ν. 4172/2013 ορίζει ότι ως ετήσια δαπάνη του φορολογουμένου, της συζύγου του και των εξαρτώμενων μελών λογίζονται τα χρηματικά ποσά που πραγματικά καταβάλλονται για:
«Αγορά ή χρηματοδοτική μίσθωση αυτοκινήτων, δίτροχων ή τρίτροχων αυτοκινούμενων οχημάτων, πλοίων αναψυχής και λοιπών σκαφών αναψυχής, αεροσκαφών και κινητών πραγμάτων μεγάλης αξίας. Ως κινητά πράγματα μεγάλης αξίας νοούνται εκείνα που η αξία τους υπερβαίνει το ποσό των δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ. Αν η αξία κάθε πράγματος είναι μικρότερη του ποσού αυτού, τα αγορασθέντα όμως πράγματα αποτελούν κατά τις συναλλακτικές αντιλήψεις ενιαίο σύνολο, τότε για τον υπολογισμό της αξίας λαμβάνεται υπόψη η αξία όλων αυτών των πραγμάτων, εφόσον υπερβαίνει το ποσό των δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ.»
Η ΠΟΛ.1076/2015 κάνει τον ορισμό πιο συγκεκριμένο, δίνει παραδείγματα και ξεκαθαρίζει ότι στο όριο υπολογίζεται και ο ΦΠΑ:
«Μεγάλης αξίας θεωρούνται τα κινητά πράγματα, η αξία των οποίων υπερβαίνει το ποσό των δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ συμπεριλαμβανομένου Φ.Π.Α. όπως πίνακες ζωγραφικής, πολύτιμοι λίθοι, κοσμήματα, έπιπλα, έργα τέχνης κ.λπ. Αν η αξία κάθε πράγματος είναι μικρότερη του ποσού αυτού, τα αγορασθέντα όμως πράγματα αποτελούν κατά τις συναλλακτικές αντιλήψεις ενιαίο σύνολο, τότε για τον υπολογισμό της αξίας λαμβάνεται υπόψη η αξία όλων αυτών των πραγμάτων εφόσον υπερβαίνει το ποσό των δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ.»
Πότε ενεργοποιείται το τεκμήριο στην πράξη
Ο κανόνας είναι απλός στη βάση του: το όριο των 10.000 ευρώ, με τον ΦΠΑ μέσα, εξετάζεται κατ’ αρχήν ανά αντικείμενο. Ένα πράγμα που κοστίζει έως 10.000 ευρώ δεν δημιουργεί από μόνο του τεκμήριο. Μόλις το ξεπεράσει, ολόκληρη η αξία του μετράει ως τεκμαρτή δαπάνη. Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζονται χαρακτηριστικά παραδείγματα:
| Περίπτωση | Τεκμήριο απόκτησης |
|---|---|
| Αγορά κοσμήματος 8.000 € | Όχι, η αξία δεν υπερβαίνει τα 10.000 € |
| Αγορά κοσμήματος 12.000 € | Ναι, 12.000 € |
| Αγορά πίνακα ζωγραφικής 15.000 € | Ναι, 15.000 € |
| Αγορά ρολογιού πολυτελείας 11.000 € | Ναι, 11.000 € |
| Δύο ανεξάρτητα αντικείμενα, 7.000 € το καθένα | Κατά κανόνα όχι |
| Ενιαίο σύνολο αντικειμένων, 12.000 € | Ναι, 12.000 € |
Όπως δείχνει και ο πίνακας, ένα μεμονωμένο αντικείμενο έως 10.000 ευρώ μένει εκτός, ενώ ένα ακριβότερο μετράει με το σύνολο της αξίας του. Το τεκμήριο βαραίνει τη χρονιά της αγοράς και δεν επανέρχεται τα επόμενα έτη επειδή απλώς διατηρείτε το αντικείμενο.
Ο κανόνας του ενιαίου συνόλου: πότε αθροίζονται αντικείμενα κάτω των 10.000 ευρώ
Εδώ βρίσκεται το σημείο που χρειάζεται τη μεγαλύτερη προσοχή, γιατί το τεκμήριο μπορεί να προκύψει ακόμη και όταν κανένα αντικείμενο δεν ξεπερνά μόνο του τα 10.000 ευρώ. Ο νόμος ορίζει ότι, αν τα αγορασθέντα πράγματα αποτελούν «κατά τις συναλλακτικές αντιλήψεις ενιαίο σύνολο», οι αξίες τους αθροίζονται και, εφόσον το άθροισμα υπερβεί τα 10.000 ευρώ, το τεκμήριο ενεργοποιείται.
Το κλειδί είναι ακριβώς η φράση «κατά τις συναλλακτικές αντιλήψεις». Το αν δύο ή περισσότερα αντικείμενα συνιστούν ενιαίο σύνολο δεν κρίνεται τυπικά, από το πλήθος των αποδείξεων, αλλά ουσιαστικά, από το αν στην αγορά αντιμετωπίζονται ως μία ενότητα. Με άλλα λόγια, το να σπάσει κανείς μια αγορά σε περισσότερα τιμολόγια ή να αποκτήσει τα αντικείμενα σε κοντινές ημερομηνίες δεν αναιρεί το τεκμήριο, όταν τα πράγματα λειτουργούν ως σύνολο.
Στην πράξη, ένα σετ κοσμημάτων με κολιέ, σκουλαρίκια και δαχτυλίδι που διατίθεται ως ενότητα, μια σύνθεση επίπλων για τον ίδιο χώρο ή ένα ολοκληρωμένο σερβίτσιο αντιμετωπίζονται κατά κανόνα ως ενιαίο σύνολο, ακόμη και αν κάθε κομμάτι χωριστά κοστίζει κάτω από 10.000 ευρώ. Αντίθετα, αντικείμενα άσχετα μεταξύ τους, που αποκτώνται ανεξάρτητα και δεν συγκροτούν μια λειτουργική ή εμπορική ενότητα, κατά κανόνα εξετάζονται χωριστά και δεν αθροίζονται.
Ποιες δαπάνες εξαιρούνται
Δεν μπαίνουν όλες οι ακριβές αγορές στο τεκμήριο. Εξαιρείται ο πάγιος εξοπλισμός επαγγελματικής χρήσης, όταν τον αποκτά κάποιος που ασκεί επιχειρηματική δραστηριότητα. Η ΠΟΛ.1076/2015 το περιγράφει ρητά:
«Εξαιρείται η δαπάνη για την αγορά πάγιου εξοπλισμού επαγγελματικής χρήσης από πρόσωπα που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα. Στην έννοια του πάγιου εξοπλισμού περιλαμβάνονται μηχανήματα, υπολογιστές, έπιπλα, σκεύη, Φ.Δ.Χ. αυτοκίνητα, Φ.Ι.Χ. αυτοκίνητα, Ε.Δ.Χ. αυτοκίνητα, μοτοποδήλατα, μοτοσυκλέτες, σκάφη, αεροσκάφη που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την άσκηση επιχείρησης ή ελευθέριου επαγγέλματος.»
Το κρίσιμο στοιχείο εδώ είναι η αποκλειστικά επαγγελματική χρήση. Ένα ακριβό αντικείμενο που αποκτάται για προσωπικούς λόγους δεν εμπίπτει στην εξαίρεση, ακόμη κι αν ο αγοραστής ασκεί επιχειρηματική δραστηριότητα.
Πώς λειτουργεί φορολογικά το τεκμήριο απόκτησης
Το ποσό που δηλώνεται προστίθεται στις τεκμαρτές δαπάνες του φορολογουμένου και συγκρίνεται με το εισόδημα που δηλώθηκε. Αν τα εισοδήματα της χρονιάς επαρκούν για να καλύψουν τη δαπάνη, το τεκμήριο δεν φέρνει επιπλέον φόρο. Αν όμως η αγορά είναι μεγαλύτερη από το δηλωθέν εισόδημα, η διαφορά προστίθεται στο φορολογητέο εισόδημα, εκτός αν καλύπτεται με νόμιμα δικαιολογημένα ποσά, όπως ανάλωση κεφαλαίου προηγούμενων ετών, χρηματικά ποσά που δεν αποτελούν εισόδημα ή άλλες πηγές που μπορεί να αποδείξει ο φορολογούμενος. Γι’ αυτό και η σωστή δήλωση της αξίας, μαζί με την τεκμηρίωση της προέλευσης των χρημάτων, έχει πρακτική σημασία κατά τη συμπλήρωση της δήλωσης.
Πού δηλώνεται: κωδικοί 723-724 του πίνακα 5 του Ε1
Η δαπάνη συμπληρώνεται στους κωδικούς 723-724 του πίνακα 5, με το συνολικό ποσό που καταβλήθηκε μέσα στη χρονιά για αγορά ή χρηματοδοτική μίσθωση κινητών πραγμάτων μεγάλης αξίας. Ο κωδικός 723 αφορά τον υπόχρεο και ο κωδικός 724 τη σύζυγο ή το μέρος συμφώνου συμβίωσης, ώστε η δαπάνη να καταχωρείται στο σωστό πρόσωπο.
Προσοχή χρειάζεται στις δόσεις. Επειδή ο κωδικός δείχνει την πραγματική καταβολή της χρονιάς, περιλαμβάνονται και οι δόσεις που εξοφλήθηκαν μέσα στο έτος, ακόμη και αν η αγορά είχε γίνει παλαιότερα. Όπως αναφέρεται ρητά στις οδηγίες του εντύπου, στους κωδικούς 719-724 του πίνακα 5 και στις σχετικές καταστάσεις περιλαμβάνονται και τα ποσά των δόσεων που καταβλήθηκαν μέσα στο έτος αλλά προέρχονται από αντίστοιχες συναλλαγές προηγούμενων ετών.
